«АЛЛАТРА» Глобал тадқиқот маркази Венада бўлиб ўтган ЕХҲТнинг Инсонийлик мезони бўйича йиғилишида стигматизация ҳақида эрта огоҳлантириш масаласини илгари сурди

Вена, 30 июнь 2026 йил — «АЛЛАТРА» Глобал тадқиқот маркази (ГТМ «АЛЛАТРА») 2026 йил 29–30 июнь кунлари Венада ташкил этилган ЕХҲТнинг «Қийноқлар ва шафқатсиз муомаланинг олдини олиш: ҳамкорлик ҳамда ҳуқуқни қўллаш амалиётини мустаҳкамлаш» мавзусидаги Инсонийлик мезони бўйича қўшимча йиғилишида ўз маърузаси билан қатнашди.

Тадбирнинг расмий кун тартиби жиноий одил судлов соҳасидаги кафолатлар, мутахассислар тайёрлаш ва мониторинг, ҳисобдорлик, шунингдек, жабрланганларни ҳуқуқий ҳимоя қилиш ҳамда реабилитация чораларини қамраб олди. ГТМ «АЛЛАТРА» ўз маърузасида профилактика занжирининг энг бошида турган муҳим бўғинга — алоҳида инсонлар ва бутун бошли жамоалар стигматизация қилиниши, ижтимоий яккаланиши ҳамда тенг жамоатчилик эътирофи ва ҳимоясидан босқичма-босқич маҳрум этилиши мумкин бўлган ахборот муҳитига асосий эътиборни қаратди.

29 июнь куни «АЛЛАТРА» томонидан «Стигматизациядан шафқатсиз муомалагача: Россия ва бошқа давлатлар сабоқлари, эрта огоҳлантириш белгилари, инсон қадр-қиммати ва қонунбузарликларнинг олдини олиш» мавзусида ёндош тадбир ўтказилди. Мазкур тадбир ЕХҲТнинг расмий дастури доирасида бўлиб ўтди ва унда ҳуқуқшунос тадқиқотчилар, фуқаролик жамияти вакиллари ҳамда ЕХҲТ минтақаси ва бошқа мамлакатлардан келган тажрибали экспертлар иштирок этди.

ГТМ «АЛЛАТРА» вакиллари ЕХҲТнинг Венадаги ёндош тадбирида (чапдан ўнгга): Мария Анапрейчик, Владимир Иванов ва Евгения Малецкая

Муҳокама давомида одамларга мунтазам равишда  ёрлиқ осиш, уларни обрўсизлантиришга қаратилган кампаниялар ва инсон қадр-қимматини камситувчи қарашлар очиқ қонунбузарликлар расман тан олинишидан анча олдин жамоатчилик фикрига, инсонларнинг турли имкониятлардан фойдаланишига ҳамда ўз ҳуқуқларини самарали ҳимоя қилиш воситаларига эга бўлишига қандай таъсир кўрсатиши кўриб чиқилди. Шунингдек, демократик жамиятлар сўз эркинлигини асраган ҳамда камситиш ёки оммавий шубҳа остига олишни одатий ҳолга айлантирмаган ҳолда, бундай хатарларга қандай қилиб қонуний ва мутаносиб жавоб қайтариши мумкинлиги тўғрисида савол ўртага ташланди.

Тадбирни очар экан, болгариялик адвокат, ҳуқуқшунос тадқиқотчи ва ГТМ «АЛЛАТРА» вакили Владимир Иванов зўравонликнинг олдини олиш чоралари унинг энг охирги ва кўзга кўринадиган босқичлари билангина чекланиб қолмаслиги кераклигини таъкидлади:

«Ижтимоий стигматизация айнан қайси паллада инсон ҳуқуқларига жиддий тизимли таҳдидга айланади ва қачон институционал босим қонун олдида тенг ҳимояланиш ҳуқуқини сиқиб чиқаришни бошлайди?»

Сўзга чиққанлар орасида Италиялик конституциявий назария ва ахлоқий бошқарув бўйича катта маслаҳатчи Альберто Конту ҳам бўлиб, у олдиндан ёзиб олинган видеомурожаатида конституциявий кафолатлар ва давлат институтларининг кундалик фаолияти ўртасидаги узвий боғлиқликни таҳлил қилди. У конституциявий мажбуриятлар судлар, давлат бошқаруви ва ҳуқуқ-тартибот идоралари фаолиятида ҳақиқий аксини топиши шартлигини билдирди:

«Биз шубҳаларга асосланган жиноят қонунчилигидан воз кечишимиз ва барча даражаларда тегишли ҳуқуқий тартиб-таомилларга риоя қилиш маданиятини шакллантиришимиз керак: ваколатлар ҳуқуқларга бўйсуниши шарт».

Ўз нутқида у далиллар ва шахсий ҳолатларни холис баҳолаш ўрнига стереотиплар, гуруҳга олдиндан тақиладиган сифатлар ёки фактларга эмас, гумонларга таянадиган ёндашувлардан фойдаланишдан огоҳлантирди.

Бельгиялик сиёсатшунос, Тараққиёт ва геостратегик тадқиқотлар ҳамда таҳлиллар Европа маркази (ECDA) асосчиси ва президенти доктор Аиша Баша стигматизация муаммосини давлат хизматидан фойдаланиш имконияти, ижтимоий жипслик ва жамият ҳаётида тенг иштирок этиш нуқтаи назаридан ёритиб берди. У маълум жамоаларнинг давлат институтларида бўлмаслиги ёки етарлича ифода этилмаслиги жамоатчилик ишончини сусайтириши, ижтимоий бирдамликка ва демократик ҳаётда тенг ҳуқуқли иштирокка путур етказишини уқтирди:

«Жамоалар ўзларини бошқараётган давлат тузилмаларида мунтазам равишда четлатилаётганини кўрганда, бу жуда жиддий ва очиқ ишора бўлади. Бу: “Сизнинг иштирокингиз маълум соҳаларда қабул қилинади, аммо энг муҳим қарорлар қабул қилинадиган жойларда эмас”, деган маънони англатади».

Хавфсизлик нуқтаи назаридан шахси сир сақланган Россия Федерациясидаги таъқиблар гувоҳи Россиядаги «АЛЛАТРА»нинг собиқ кўнгиллиларига нисбатан инсон ҳуқуқлари бузилиши билан боғлиқ шахсий кечинмалари билан ўртоқлашди. 

«“АЛЛАТРА”ни обрўсизлантиришга қаратилган тизимли кампания ҳали 2015 йилдаёқ бошланган эди. Етти йил давомида ОАВда биз ҳақимизда мунтазам равишда туҳмат ва ёлғон материаллар эълон қилинди. Бизга ҳақиқатга тўғри келгани учун эмас, балки атайин душман қиёфасини яратиш учун “бузғунчи секта” ва “апокалиптик культ” ёрлиқлари ёпиштирилди».

Шунингдек, гувоҳ сўроқлар чоғида терговчилар иқлим ўзгаришига оид мавзуларни муҳокама қилишга фаол тўсқинлик қилганини билдирди. «АЛЛАТРА»нинг бошқа бир собиқ кўнгиллисининг сўзларини эслар экан, у терговчининг қуйидаги гапларини келтирди:

«Сизга иқлим ҳақида гапириш мумкин эмас. Бу мавзу тақиқланган».

Чехиядаги «Фалунь Дафа» вакили Леош Стрнад трансмиллий таъқибларнинг қайд этилган кўринишлари, жумладан таҳдидлар, дезинформация, идоравий босим ва нишонга олинган жамоани жамоатчилик қўллаб-қувватлашидан ажратиб қўйиш уринишлари ҳақида гапирди. У халқаро институтларни ҳар бир ҳолатни алоҳида воқеа сифатида эмас, балки бу жараёнларнинг тизимли хусусиятини ҳисобга олган ҳолда баҳолашга чақирди:

«Қийноқлар ва шафқатсиз муомала ҳақида сўз кетганда, кўз олдимизга табиий равишда ҳибсхоналар, полиция бўлимлари, сўроқ хоналари ва қамоқхоналар келади. Аммо қийноқлар деярли ҳеч қачон у ердан бошланмайди. Улар қайсидир гуруҳни хавфли, мантиқсиз, хиёнаткор ёки ҳимояга нолойиқ қилиб кўрсатиш бошланган лаҳзадан бошланади».

Соат стрелкаси бўйича юқори чап бурчакдан: ГТМ «АЛЛАТРА» вакиллари ЕХҲТнинг Венадаги ёндош тадбирида; Чехиядаги «Фалунь Дафа» вакили Леош Стрнад; Россия Федерациясидаги таъқиблар гувоҳи (хавфсизлик нуқтаи назаридан исми сир тутилган); Тараққиёт ва геостратегик тадқиқотлар ҳамда таҳлиллар Европа маркази (ECDA) асосчиси ва президенти доктор Аиша Боша

Жаноб Стрнад Хитойдан ташқарида истиқомат қилувчи «Фалунь Дафа» издошлари ва «Шэнь Юнь» труппаси санъаткорларига нисбатан қўрқитиш ҳамда обрўсизлантириш ҳолатларини, шунингдек, бундай хатти-ҳаракатларнинг виждон ва эътиқод эркинлигига, фикр билдириш эркинлигига ҳамда давлат ва жамоат ташкилотларининг уларни ҳимоя қилишга бўлган хоҳиш-иродасига кўрсатадиган эҳтимолий таъсирини тилга олди.

Халқаро ва Европа ҳуқуқи соҳасидаги тадқиқотчи, ГТМ «АЛЛАТРА»нинг Швейцариядаги вакили Мария Анапрейчик ўз чиқишида стигматизациянинг одил судловдан фойдаланиш имкониятига кўрсатадиган таъсирига эътибор қаратди. Унинг таъкидлашича, ташкилотлар ўз қонуний фаолияти учун мўлжалланган катта миқдордаги ресурсларни бир вақтнинг ўзида бир нечта юрисдикцияларда давом этаётган уюшқоқ обрўсизлантириш кампанияларига қарши курашга йўналтиришга мажбур бўлганда, ҳуқуқий ҳимоя воситалари амалда саробга айланиб қолиши мумкин:

«Энг самарали профилактик чора — бу содир бўлиб бўлган қонунбузарликларга шунчаки жавоб қайтариш эмас, балки ушбу салбий жараённинг энг илк босқичлариданоқ йўлини тўсишдир».

Мария Анапрейчик ЕХҲТнинг Венадаги ёндош тадбирида сўзга чиқмоқда

Учрашув якунида латвиялик ҳуқуқшунос, собиқ ҳуқуқни муҳофаза қилиш органи ходими, ҳуқуқ ҳимоячиси, ҳуқуқий тадқиқотчи ва ГТМ «АЛЛАТРА» вакили Евгения Малецкая ўзи «ахборот терроризми» деб таърифлаган криминологик концепцияни батафсил тақдим этди. Ўз нутқида у мазкур моделни атрофлича кўриб чиқиб, уюштирилган ахборот кампаниялари жамоатчилик ишончини сусайтириш ва камситиш ёхуд қатағонларни гўёки одатий ҳолдек қабул қилиш муҳитини яратиш мақсадида стигматизация қилувчи ёрлиқлар, инсонийликдан чиқариш ва «душман қиёфаси»ни шакллантиришдан қандай фойдаланишини кўрсатиб берди. У қуйидагиларни алоҳида урғулади:

«Энг хавфли жиҳат — қабул қилиб бўлмайдиган нарсаларни қонунийлаштиришдир. Ахборот терроризми мамлакатдаги маънавий муҳитни шу даражада ўзгартириб юборадики, муайян гуруҳга нисбатан камситиш, таъқиб ёки қатағонлар давлатни қутқариш йўлида гўёки “оқланган” ёки ҳатто “зарур” қадам сифатида кўрила бошлайди».

Евгения Малецкая ЕХҲТнинг Венадаги ёндош тадбирида сўзга чиқмоқда.

Ёндош тадбирда Бельгия, Россия, Украина, Хитой ҳамда трансмиллий ахборот майдонида фуқаролик жамияти, диний жамоалар ва этник гуруҳлар дуч келаётган ҳолатлар ва хавотирли хабарлар кўриб чиқилди. Спикерлар мунтазам ва уюшган ҳолдаги инсонийликдан чиқарувчи риторика қачон камситиш, ижтимоий яккалаш, институционал босим ҳамда бундай кампаниялар нишонига айланганларни ҳимоя қилиш хоҳишининг сусайишига олиб келишини таҳлил қилдилар.

Ушбу превентив ёндашув йиғилишнинг мутахассислар тайёрлаш, мониторинг ва назоратни кучайтиришга бағишланган ялпи муҳокамасида ҳам ўз аксини топди. Ўз нутқида жаноб Иванов уюшқоқ стигматизация ва инсонийликдан маҳрум этувчи риторика қийноқлар ҳамда шафқатсиз муомаланинг олдини олиш нуқтаи назаридан эрта огоҳлантиришнинг муҳим индикаторлари сифатида тан олиниши лозимлигини таъкидлади. ГТМ «АЛЛАТРА» томонидан аввалроқ тақдим этилган мисолларга таяниб, у Украинани «тоталитар гиперсекта», украиналикларни эса «одамхўрлар» деб атаган Россиянинг антикульт риторикасини мисол қилиб келтирди. Агар бу каби инсонийликка зид ёрлиқлар узоқ вақт давомида ва тизимли тарзда тарқатилса, улар жамиятда нафратни одатий ҳолга келтириши, эмпатияни (ҳамдардлик ҳиссини) йўққа чиқариши ҳамда камситиш, шафқатсиз муомала ва инсон ҳуқуқларининг бошқа оғир бузилишлари эҳтимолини сезиларли даражада ошириши мумкин. 

Бошқача айтганда, бундай риторика Россиянинг Украинага қарши тажовузини оқлашда муайян роль ўйнаган бўлиши мумкин.

Владимир Иванов ЕХҲТнинг Венадаги ялпи мажлисида сўзга чиқмоқда

«АЛЛАТРА» Глобал тадқиқот марказининг фикрича, инсон ҳуқуқлари бузилишининг олдини олишда нафақат шафқатсиз муомаланинг амалдаги фактларига, балки бундай салбий ҳолатларга замин яратувчи бошланғич омилларга ҳам жиддий эътибор қаратиш талаб этилади: мунтазам равишда инсонийликдан чиқариш, уюштирилган обрўсизлантириш ҳужумлари, жамият ҳаётида тенг иштирок этиш йўлидаги сунъий тўсиқлар ҳамда таъқиб нишонига айланган шахслар ёки гуруҳларга нисбатан жамиятдаги ҳамдардлик даражасининг пасайиши шулар жумласидандир.

ГТМ «АЛЛАТРА» ушбу фикр алмашинувга ўз ҳиссасини қўшган барча маърузачилар, иштирокчилар ва ташкилотчиларга самимий миннатдорлик билдиради. Марказ ЕХҲТ минтақаси бўйлаб инсон қадр-қимматини муҳофаза қилиш, қонун олдида тенг ҳимояни таъминлаш ва фуқаролик жамияти учун хавфсиз муҳит яратишга хизмат қилувчи илмий изланишлар, мулоқот ва превентив ташаббусларни қўллаб-қувватлашда давом этади.

«АЛЛАТРА» ҳақида

«АЛЛАТРА» — АҚШда тадқиқот марказига эга бўлган («АЛЛАТРА» Глобал тадқиқот маркази) халқаро ташкилот бўлиб, иқлим ва экологик ўзгаришларни комплекс таҳлил қилиш, микро- ва нанопластик таъсирини ўрганиш, шунингдек, маданиятлараро ҳамкорликни ривожлантириш ҳамда инсоннинг асосий ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш билан шуғулланади.

Атроф-муҳит ва барча тирик мавжудотларни асраб-авайлаш йўлидаги фидокорона фаолиятининг эътирофи сифатида 2024 йилда «АЛЛАТРА» Рим Папаси Франциск Ҳазратларининг Ҳаворийлик фотиҳасига сазовор бўлди. 2025 йилда эса Рим Папаси Лев XIV Ҳазратлари ҳам «АЛЛАТРА» президенти ва унинг барча кўнгиллиларига Ҳаворийлик фотиҳасини инъом этди.

ОАВ учун алоқа маълумотлари: [email protected]