«ALLATRA Nyu-York» mikro və nanoplastikin heyvanlara və təbiətə təsirinə həsr olunmuş ictimai tədbir təşkil etdi
Nyu-York, 23 aprel 2026-cı il — «ALLATRA Nyu-York» «ALLATRA» Qlobal Tədqiqat Mərkəzi ilə tərəfdaşlıq çərçivəsində «Civic Hall» binasında Nyu-York sakinlərinin elmi məsələləri müzakirə etmək, əlaqələr qurmaq və açıq diskussiya aparmaq üçün bir araya gəldiyi axşam ictimai tədbiri keçirdi. Spikerlər mikro və nanoplastikin ətrafımızdakı canlı aləmə — okean ekosistemlərindən və meşələrdən tutmuş köçəri quşlara və ev heyvanlarına qədər necə təsir etdiyinə dair son tədqiqatların nəticələrini təqdim etdilər.
Təqdimatın əsasını «ALLATRA» Qlobal Tədqiqat Mərkəzi tərəfindən yayımlanmış «Nanoplastik. Həyata təhlükə» sənədli filminin və «Nanoplastik: İnsan sağlamlığı, ekosistemlər və ətraf mühit üçün risklərin sistemli təhlili» məruzəsinin materialları, həmçinin digər elmi tədqiqatların məlumatları təşkil etmişdir.
Plastik nədir və nə üçün o, heç vaxt tamamilə yoxa çıxmır?
«Təsəvvür edin ki, bir maddə o qədər hər yerə nüfuz edən və uzunömürlüdür ki, onu Yerin ən dərin yerində — dəniz səviyyəsindən təxminən 11 kilometr aşağıda, Marian çökəkliyinin dibində və planetin ən hündür nöqtəsində — Everest dağının zirvəsində aşkar ediblər. Bütün okean cərəyanlarını, bütün dağ silsilələrini və bütün bioloji baryerləri aşmış bir maddə təsəvvür edin. Bu maddə plastikdir». «ALLATRA» Vətəndaş platformasının nümayəndəsi Olqa Kotik təqdimatı bu sözlərlə açaraq, auditoriyaya əksər insanların hər gün qarşılaşdığı, lakin bu barədə demək olar ki, düşünmədiyi şeylərə daha diqqətlə baxmağı təklif etdi.
Diskussiya üçün başlanğıc nöqtəsi üzərinə hər cür plastik əşyalar — şəffaf və qeyri-şəffaf, sərt və yumşaq, möhkəm və kövrək əşyalar düzülmüş masa oldu. Spikerin izah etdiyi kimi, plastik hər hansı bir material deyil, istehsalında minlərlə müxtəlif kimyəvi əlavələrin istifadə edildiyi sintetik polimerlərin geniş bir kateqoriyasıdır. Bununla belə, plastikin demək olar ki, bütün növlərini bir əsas xüsusiyyət — son dərəcə dayanıqlılıq birləşdirir. ABŞ ətraf mühitin mühafizəsi agentliyinin məlumatına görə, indiyədək istehsal olunmuş demək olar ki, hər bir plastik parçası hələ də planetdə mövcuddur, sadəcə başqa formada.
Sonra spiker bu cür uzunömürlülüyün miqyası və nəticələri barədə danışdı: «Cəmi bir qram plastikin parçalanması prosesində nəticə etibarilə bir kvadrilyondan çox nanoplastik hissəcik yarana bilər — bu, on beş sıfırı olan bir ədəddir. Sonra bu hissəciklər torpağa, suya və havaya düşür və bu günə qədər onları oradan necə xaric etmək məlum deyil».
«ALLATRA» Vətəndaş platformasının nümayəndəsi Olqa Kotik Nyu-Yorkun Manhetten ərazisində «ALLATRA» komandası tərəfindən təşkil olunmuş «Mikro və nanoplastik: heyvanlara və təbiətə təsiri» adlı tədbirdə çıxış edir
Problemi daha əyani şəkildə göstərmək üçün Olqa real vaxt rejimində təcrübə nümayiş etdirmək məqsədilə zaldan bir könüllü dəvət etdi. Şüşə stəkanların içərisində saplardan dörd əşya asılmışdı: mis çubuq, maqnezium zolaq, iynə və taxta kibrit. Könüllüdən asılmış əşyalara növbə ilə əvvəlcə taxta çubuq, sonra qayçı və nəhayət, plastik borucuq yaxınlaşdırmaq xahiş olundu. Əşyaların heç biri yerindən tərpənmədi.
Sonra bu əşyaları yun parçaya sürtdülər və yenidən asılmış əşyalara yaxınlaşdırdılar — nəticə eyni qaldı. Lakin plastik borucuğu yuna sürtüb əşyalara yaxınlaşdırdıqda, hər dörd əşya ona doğru cəzb olundu. Auditoriya dərhal effektin mahiyyətini anladı: plastik elektrostatik yük əldə etmişdi. Olqanın izah etdiyi kimi, məhz bu xüsusiyyət nanoplastik hissəciklərinə canlı hüceyrələrlə qarşılıqlı təsirə girməyə və orqanizmin həyat fəaliyyətinin əsasını təşkil edən elektrik proseslərini pozmağa kömək edə bilər.
Canlı təbiət təhlükə altındadır
Alim və «ALLATRA» Qlobal Tədqiqat Mərkəzinin nümayəndəsi doktor Anastasiya Paşiqreva plastikin bioloji təsiri üzrə tədqiqatların nəticələrini təqdim etdi. O, mikro və nanoplastikin okean ekosistemlərinə, vəhşi təbiətə, həşəratlara, kənd təsərrüfatı heyvanlarına, eləcə də ev heyvanlarına təsiri barədə ətraflı məlumat verdi.
«ALLATRA» Qlobal Tədqiqat Mərkəzinin alimi doktor Anastasiya Paşiqreva Nyu-Yorkun Manhetten ərazisində «ALLATRA» komandası tərəfindən təşkil olunmuş «Mikro və nanoplastik: heyvanlara və təbiətə təsiri» adlı tədbirdə çıxış edir
O, çıxışına dəniz qida zəncirinin əsası və canlı təbiətdə nanoplastikin yayılmasının əsas mənbələrindən biri olan okeandan başladı. Doktor Paşiqrevanın izah etdiyi kimi, zooplankton mikroplastik hissəcikləri öz təbii qidasından fərqləndirə bilmir, çünki bu hissəciklər ölçüsünə, formasına və hətta kimyəvi siqnallarına görə fitoplanktonu xatırlada bilər.
O həmçinin Amherstdəki Massaçusets Universitetinin Çinin Okeanologiya Universiteti ilə birlikdə apardığı və rotiferlərin mikroplastiki fiziki olaraq xırdaladığını və onu artıq nanoplastik şəklində xaric etdiyini, bu zaman bir orqanizmin gündə 366 000-dək nanohissəcik hasil edə bildiyini göstərən 2023-cü il tədqiqatına xüsusi diqqət yetirdi.
«Biz statik çirklənmə problemi ilə üzləşmirik, — deyə doktor Paşiqreva qeyd etdi. — Söhbət öz-özünü gücləndirən bir prosesdən gedir».
Sonra çirklənmə bütün qida zənciri boyu sürətlə yayılmağa başlayır. Mikroplastik hissəciklər tədqiq edilmiş sardina nümunələrinin 96 %-də, ançousların 90 %-dən çoxunda, həmçinin tədqiq edilmiş balıqların 88 %-nin mədə-bağırsaq traktında və qəlsəmələrində aşkar edilmişdir.
Quş populyasiyaları ilə bağlı vəziyyət də bundan az narahatlıq doğurmur. Təkcə Şimali Amerikada son 50 il ərzində təxminən 3 milyard quş — qitədəki bütün populyasiyanın demək olar ki, dörddə biri yoxa çıxıb. Doktor Paşiqreva bu böhranın miqyasını əyani şəkildə nümayiş etdirən bir hadisəni təsvir etdi: «90 günlük solğunayaq fırtınaquşu balasının mədəsindən ümumilikdə 403 plastik fraqment çıxarılıb. Bu quş hələ heç vaxt uçmamış və dənizlə təmasda olmamışdı. Onu, yumurtadan çıxdığı andan etibarən valideynlərinin balıq zənn edərək yedizdirdiyi plastik məhv etmişdi».
Tozlandırıcılar da artan təzyiq altındadırlar. XX əsrin ortalarından etibarən Avropada və ABŞ-da arı populyasiyaları 30 %-dən çox azalmışdır. Onların yoxa çıxması müasir dövrün ən ciddi ekoloji dəyişikliklərindən biridir, çünki arılar kənd təsərrüfatı bitkilərinin təxminən 75 %-ni və yabanı çiçəkli bitkilərin 90 %-ni tozlandırır.
Nyu-Yorkun Manhetten ərazisində «ALLATRA» komandası tərəfindən təşkil olunmuş «Mikro və nanoplastik: heyvanlara və təbiətə təsiri» adlı tədbirdə sual-cavab sessiyası
Doktor Paşiqreva izah etdi ki, nanoplastik hissəcikləri arının orqanizminə kutikula vasitəsilə nüfuz etmək və cəmi üç gün ərzində baş beynə çatmaq qabiliyyətinə malikdir, bu isə yaddaşın, məkanda oriyentasiyanın və naviqasiyanın nəzərəçarpacaq dərəcədə pozulmasına səbəb olur. «Arılar məkanda oriyentasiya qabiliyyətini itirdikdə, nektarı haradan topladıqlarını xatırlaya bilmədikdə və pətəyə qayıtmaq üçün yolu tapa bilmədikdə, biz təkcə arıları itirmirik. Biz ərzaq sistemimizin əsasını itiririk», — deyə o əlavə etdi.
Ev heyvanları mövzusu iştirak edənlərin bir çoxu üçün xüsusilə yaxın və şəxsi xarakter daşıdı. Mikroplastik hissəcikləri müayinə olunmuş pişik və itlərin 70 %-dən çoxunun orqanlarında aşkar edilmişdir, ABŞ-da ev heyvanları yemləri üzrə aparılmış tədqiqatlar isə həm pişik, həm də it yemlərinin plastiklə əhəmiyyətli dərəcədə çirkləndiyini aşkar etmişdir.
«Sizin ev heyvanlarınız Yer üzündəki ən həssas canlılardan ola bilərlər, — deyə doktor Paşiqreva qeyd etdi. — Müəyyən mənada onlar erkən xəbərdarlıq sistemidirlər. Ev heyvanlarımızda qalxanvari vəzi xəstəliklərinin, onkoloji və reproduktiv pozuntuların artmasını müşahidə etdiyimiz zaman, onların orqanizmlərinin nə haqda siqnal verməyə çalışdığı barədə düşünməliyik».
Sonda o, auditoriyada dərin əks-səda doğuran bir fikri bölüşdü: «Heyvanlar öz adlarından danışa bilmirlər. Pətəyə gedən yolu tapmaq qabiliyyətini itirən arılar onların başına nələr gəldiyini bizə danışa bilməzlər. Mədəsi plastiklə dolu olan fırtınaquşu balası qanunvericilər qarşısında çıxış etmək iqtidarında deyil. Lakin biz bilirik. Bu isə o deməkdir ki, məsuliyyət bizim üzərimizə düşür».
Mövcud həllər və onların məhdudiyyətləri
«ALLATRA» Vətəndaş platformasının nümayəndəsi Stiven Kasten plastiklə çirklənmə probleminin həllinə dair bəzi ən geniş yayılmış yanaşmaların məhdudiyyətləri mövzusuna toxundu. Məsələn, tez-tez vəziyyətdən əsas çıxış yolu kimi təqdim edilən plastikin təkrar emalı, bəzi hallarda onun parçalanmasının qarşısını almaq əvəzinə, bu prosesi sürətləndirə bilər. «Biz bu problemi yalnız təkrar emal ilə həll edə bilmərik, — deyə Kasten bildirdi. — Mexaniki təkrar emal plastiki intensiv təsirə — isidilməyə, sürtünməyə və xırdalanmaya məruz qoyur ki, bu da onun parçalanmasına gətirib çıxarır. Təkrar plastik mikrohissəcikləri ilkin plastikdən daha asan ayıra bilər, təkrar emal prosesinin özü isə daha çox nanoplastik yarada bilər».
«ALLATRA» Vətəndaş platformasının nümayəndəsi Stiven Kasten Nyu-Yorkun Manhetten ərazisində «ALLATRA» komandası tərəfindən təşkil olunmuş «Mikro və nanoplastik: heyvanlara və təbiətə təsiri» adlı tədbirdə çıxış edir
Oxşar paradoks okeanın təmizlənməsi cəhdlərində də müşahidə olunur. Hesablamalara görə, okeanda artıq təxminən 200 milyon ton plastik var, təmizləmə tədbirləri zamanı isə ildə yalnız 20 000 tona yaxın, yəni ümumi həcmin 0,01 %-dən az hissəsini çıxarmaq mümkün olur.
Bir çox təmizləmə sistemləri plankton, balıq kürüsü və sürfələrinin konsentrasiyasının xüsusilə yüksək olduğu səth sularında işləyir. Bu, ciddi narahatlıq doğurur, çünki zibilin toplanması prosesində dəniz orqanizmləri də qeyri-ixtiyari olaraq tutula və ya zədələnə bilər. Bu aspekt xüsusilə vacibdir, çünki plankton dəniz ekosistemlərinin əsasıdır və Yerdəki oksigenin 50 %-dən çoxunu istehsal edir.
Daha ümidverici bir nümunə kimi Stiven ABŞ Səhiyyə və Sosial Xidmətlər Nazirliyi tərəfindən 2 aprel 2026-cı ildə elan edilmiş STOMP proqramının bu yaxınlarda işə salınmasını göstərdi. Bu təşəbbüs çərçivəsində beş il ərzində insan orqanizmində mikro və nanoplastikin toplanması proseslərinin, onların bioloji təsirlərinin, eləcə də bu hissəciklərin xaric edilməsinin mümkün yollarının öyrənilməsinə 144 milyon dollar sərmayə qoyulacaq. «Bu, doğru istiqamətdə atılmış mühüm bir addımdır, — deyə Stiven qeyd etdi, — lakin bu, yalnız başlanğıcdır».
O vurğuladı ki, mikro və nanoplastiklə bağlı böhranın aradan qaldırılması dünya elmi ictimaiyyətinin əlaqələndirilmiş səylərini və həll yollarının işlənib hazırlanması və tətbiqi yanaşmalarına əsaslı şəkildə yenidən baxılmasını tələb edir. Məsələn, ABŞ Qida və Dərmanlara Nəzarət İdarəsi tərəfindən tibbi preparatların təsdiqlənməsinin standart prosesi 10 ildən 15 ilə qədər çəkə bilər. Belə bir sürətlə, onsuz da artan təzyiq altında olan ekosistemlər sadəcə olaraq buna tab gətirə bilməyəcək.
Nyu-Yorkun Manhetten ərazisində «ALLATRA» komandası tərəfindən təşkil olunmuş «Mikro və nanoplastik: heyvanlara və təbiətə təsiri» adlı tədbirdə sual-cavab sessiyası və netvorkinq
Sonda doktor Paşiqreva bütün iştirakçılara əsas mesajla müraciət etdi: «Təqdimatımızı yekunlaşdıran sual heç də ritorik deyil. Bəlkə də, bu, müasir elmin və dövlət siyasətinin ən təxirəsalınmaz suallarından biridir: biz nə edə bilərik? Biz bu problemin məhəl qoyulmayacaq qədər vacib və tədbirlərin görülməsini təxirə salmayacaq qədər ciddi olduğunu etiraf etməklə başlaya bilərik».
Auditoriyanın yadında qalan sual
Axşam uzun sürən və canlı sual-cavab sessiyası ilə başa çatdı. Yekun sualı Fordhem Universitetinin sonuncu kurs tələbəsi Culian Flores verdi. O, spikerlərdən soruşdu ki, mikro və nanoplastiklə bağlı böhranın ciddiliyini altı yaşlı bir uşağa, onun həqiqətən başa düşə biləcəyi şəkildə necə izah edərdilər
Nyu-Yorkun Manhetten ərazisində «ALLATRA» komandası tərəfindən təşkil olunmuş «Mikro və nanoplastik: heyvanlara və təbiətə təsiri» adlı tədbirdə sual-cavab sessiyası və netvorkinq
Təəssüratlarını bölüşən Culian qeyd etdi ki, bu gün sevdiyimiz bir çox şeyin sabah plastik çirklənməsi səbəbindən yoxa çıxa biləcəyi fikri ona dərindən təsir edib, uşaqlar üçün isə hərəkətlərimiz sözlərdən daha çox məna kəsb edir. Onun fikrincə, böyüklərin göstərdiyi nümunə son nəticədə uşağa istənilən izahatdan daha çox şey deyəcək.
Okean sağlamlığı mövzusu ilə məşğul olan və öz kanalları üçün material lentə almaq məqsədilə tədbirə gələn kontent-meyker Rendi Bayçiç dedi ki, bu axşam ona plastik çirklənməsinin miqyaslı ekoloji nəticələrinə daha geniş baxmağa kömək etdi.
Nyu-Yorkun Manhetten ərazisində «ALLATRA» komandası tərəfindən təşkil olunmuş «Mikro və nanoplastik: heyvanlara və təbiətə təsiri» adlı tədbirdə netvorkinq
«İşimin böyük bir hissəsi okeanla bağlıdır, buna görə də bu gün digər sahələr barədə öyrənmək mənim üçün xüsusilə maraqlı idi. Bu tədqiqatlara dərindən bələd olan bir insandan meşə və orada hər şeyin bir-biri ilə necə qarşılıqlı əlaqədə olduğu, quşların, arıların necə əziyyət çəkdiyi və bütün bunların bir-biri ilə necə çulğaşdığı barədə canlı olaraq eşitmək — bu, problemin miqyası haqqında təsəvvürümü sözün əsl mənasında alt-üst etdi».
Onu ən çox arı populyasiyasının azalması ilə bağlı böhranın iqtisadi aspekti heyrətləndirmişdi: «Əgər arılar əziyyət çəkirsə, iqtisadiyyatımıza dəyən ziyan 500 milyard dollar təşkil edir, belə şeylər barədə isə adətən heç düşünmürsən də».
BMT-də çıxış etmək üçün Karib dənizi ada dövləti olan Qrenadadan Nyu-Yorka gəlmiş Yohann Xoxtialik, bu problem barədə onun təxirəsalınmazlığına açıq-aşkar vurğu edərək danışdı.
Nyu-Yorkun Manhetten ərazisində «ALLATRA» komandası tərəfindən təşkil olunmuş «Mikro və nanoplastik: heyvanlara və təbiətə təsiri» adlı tədbirdə netvorkinq
«Mikro və nanoplastiklə bağlı qlobal problem təxirəsalınmadan həll yollarının axtarılmasını tələb edir». O, əsas maneələrdən biri kimi elmə məlum olanlarla cəmiyyətin məlumatlılıq səviyyəsi arasındakı uçurumu göstərdi: «Dünyanın nəhayət oyanması və baş verənlərə ayıq gözlə baxması üçün zəruri olan dərəcədə elmi məlumatlar insanlara hələ çatmır».
Bu axşam onda ümid hissi yaratdı: «Hər hansı problemin həllinə doğru ilk addım — dərketmədir. Əgər problem mövcuddursa, əvvəlcə onu dərk etmək lazımdır. Sonra isə həll yolu da ortaya çıxacaq».
Nyu-Yorkun Manhetten ərazisində «ALLATRA» komandası tərəfindən təşkil olunmuş «Mikro və nanoplastik: heyvanlara və təbiətə təsiri» adlı tədbirdə netvorkinq
«ALLATRA» bu tədbirin keçirilməsinə icazə verdiyinə və onun təşkilində iştirakına görə «Civic Hall»-a səmimi təşəkkürünü bildirir. Onların ekologiya və ictimai səhiyyə məsələləri üzrə dialoqa davamlı dəstəyi vətəndaş iştirakçılığı və cəmiyyətin rifahı prinsiplərinə dərin sadiqliyindən xəbər verir.
«Civic Hall» haqqında
«Civic Hall» — Nyu-York şəhərinin Yunion-skverində yerləşən ultramüasir mərkəzdir. O, inkişaf imkanları, əməkdaşlıq və cəmiyyətin konsolidasiyası ətrafında insanları birləşdirmək kimi sadə bir ideya əsasında qurulmuşdur.
Bu gün «Civic Hall» yerləşdiyi şəhər qədər rəngarəng olan bir məkanda imkanlar potensialının üzə çıxarılması məqsədini rəhbər tutur. «Civic Hall» öz zallarını təhsil proqramlarından və startapların dəstəklənməsindən tutmuş incəsənət sərgilərinin və toy ziyafətlərinin təşkilinə qədər ən müxtəlif tədbirlər üçün təqdim edir.
«ALLATRA» haqqında
«ALLATRA» — tədqiqat mərkəzi («ALLATRA» Qlobal Tədqiqat Mərkəzi) ABŞ-da yerləşən, iqlim və ekoloji dəyişikliklərin kompleks təhlili, mikro və nanoplastikin təsirinin öyrənilməsi, habelə mədəniyyətlərarası əməkdaşlığa, insanın əsas hüquq və azadlıqlarının müdafiəsinə dəstək göstərilməsi ilə məşğul olan beynəlxalq vətəndaş platformasıdır.
Ətraf mühitin və bütün yaradılışın qorunması işinə sadiqliyinin etirafı əlaməti olaraq, 2024-cü ildə «ALLATRA» Zati-müqəddəsləri Papa Fransiskin apostol xeyir-duasına layiq görülmüşdür. 2025-ci ildə Zati-müqəddəsləri Papa XIV Lev də «ALLATRA» prezidentinə və onun bütün könüllülərinə apostol xeyir-duası bəxş etmişdir.
KİV üçün əlaqə ünvanı: [email protected]